Verdringt de vrijwilliger de museumprofessional?

In het laatste nummer van Museumvisie – het tijdschrift van de Museumvereniging – wordt in de rubriek ‘De Kwestie’ aan vijf topmensen uit de museumwereld de vraag gesteld of de vrijwilliger de museumprofessional verdringt. Die vraag wordt ons ook regelmatig gesteld in reactie op vrijwilligers-vacatures op onze site. Deze vijf meningen van mensen uit het veld laten goed zien hoe er op verschillende manieren naar deze kwestie gekeken wordt en hoe ermee wordt omgegaan.

Tekst: Micha Cluysenaer


Aanleiding

Zonder vrijwilligers kunnen de meeste musea al lang niet meer. Tussen 2005 en 2013 steeg hun aantal met ruim 60%. Vrijwilligers nemen een steeds groter aandeel van het werk voor hun rekening: in 2005 was dat 32%, in 2013 42%. Verdringt de vrijwilliger de museumprofessional?


Onbewezen

Sjoerd Staal – Hoofd Bedrijfsvoering (ad interim) Museum Van Loon

‘Dat wordt wel gezegd, maar het is nooit aangetoond. Dat verband is lastig te leggen. Neem het Nationaal Gevangenismuseum. Dat groeit al jaren in aantal bezoekers, het biedt veel verschillende activiteiten aan. Zonder vrijwilligers zou dat onmogelijk zijn. Dit is al een decennium zo gaande. Musea groeien exponentieel, maar de verdringing van betaald werk is nooit bewezen.

Je ziet wel een verschuiving van taken. Dat bleek ook uit het onderzoek Vrijwilligers: pijler onder de musea uit oktober 2016, waar ik namens het VSBfonds bij betrokken was. Deed de vrijwilliger vroeger de ontvangst, horeca of winkel, tegenwoordig geven musea soms zelfs een kerntaak als collectiebeheer uit handen. Uit nood. Voor een klein museum is het onmogelijk mensen te betalen voor het ontsluiten van de collectie. Dat zie je ook bij Museum Van Loon. Denk bijvoorbeeld aan het inscannen van foto’s in het digitaal systeem. Die taak ligt er. Maar geld voor betaalde krachten ontbreekt. Vrijwilligers met veel liefde voor de collectie doen dit werk. Dit is echter geen arbeidsverdringing. Dit heet cultureel ondernemen. We kunnen niet anders. Een willekeurige jaarrekening van een museum waar veel vrijwilligers werken, toont: het is geen vetpot.’


Piekmomenten

Marijke Brouwer – Directeur Kasteel Bergh

‘Ik denk niet dat hier sprake is van verdringing van betaald werk. Zonder vrijwilligers gaan wij gewoon niet open. Wij zijn een privéstichting. Onze kerntaak is het beheer van landgoed, collectie en kasteel en daar zitten vaste medewerkers op. Daarbuiten staan alle taken open voor vrijwilligers. Hoe kleiner de organisatie, hoe meer taken bij vrijwilligers komen te liggen. Bij andere musea heb je meer taken die tot de kern behoren.

Misschien is hier en daar wel sprake van verdringing wanneer musea moeten inleveren. Als je moet inkrimpen dan moet je hetzelfde met minder geld doen, terwijl het publiek wel een bepaald niveau van functioneren verwacht. Wij hebben nooit 20 fte gehad. Onze staf bestaat uit 6,5 fte. Daarnaast werken we met een grote groep van 65 vrijwilligers. Dat lijkt meer dan het is. Omgezet in uren komt dat neer op 3,5 fte. Rond 2007 was inkrimping van vast personeel noodzakelijk. Daarvoor had Kasteel Bergh er nog andere stichtingen bij. Sindsdien besteden we op piekmomenten werk uit. Het is hier een seizoensgebonden bedrijf. Soms ligt er een bult werk, dan weer niet. De meeste taken die vrijwilligers hier doen blijven anders liggen.’


Kwetsbaar

Els Thijssen – Museumadvies Els Thijssen

‘Er bestaat met de inzet van vrijwilligers een risico: de noodzaak voor professionele aansturing wordt soms bij overheden of andere financiers te weinig gevoeld. Men denkt dan dat je ook met (bijna) alleen vrijwilligers een museum goed kunt laten functioneren. Maar dat maakt musea kwetsbaar. Continuïteit en kwaliteit zijn dan minder goed gewaarborgd. Ik pleit voor voldoende professionele aansturing. Voor de kerntaken management, collectie en publiek is een zo professioneel mogelijke staf nodig. Die kan de benodigde competenties inzetten en de kennis delen met de vrijwilligers vanuit een professionele attitude. Sommige musea missen echt die kennis en gaan niet adequaat te werk.

Erfgoedhuizen, museumconsulenten en andere adviseurs spelen een goede rol, maar het aanbod van training en scholing van vrijwilligers is niet in iedere provincie even sterk aanwezig. Vrijwilligersbeleid is bij kleinere musea vaak ook wat vrijblijvend, de lat wordt ten onrechte niet hoog gelegd. Het museale verhaal moet wél correct zijn, gebaseerd op onderzoek én op een aantrekkelijk manier verteld worden. Maar soms lopen het museumverhaal en de persoonlijke beleving van de vrijwilliger teveel door elkaar. Vrijwilligerswerk in musea is populair. Dat is fijn en nodig. Dat goed kunnen aansturen is echter vanuit verantwoord erfgoedbeleid gezien, een morele verplichting.’


Grijs Gebied

Ronnie Weijers – Hoofd Publiek Nationaal Militair Museum

‘Nee, ik denk niet dat de vrijwilliger bij ons de museumprofessional verdringt. Betaalde krachten verrichten de professionele museumtaken zoals collectiebeheer, marketing, communicatie, bedrijfsvoering. Wij zetten de vrijwilligers in als gastheer of gastvrouw en rondleider. Ze zijn ook vraagbaak voor de bezoeker. Ik zie in musea in het algemeen wel heel veel stagiaires en vrijwilligers rondlopen. Is dat netjes? Tegenover mensen die hoogwaardig werk voor niets doen? Elk werk kan je uiteindelijk door vrijwilligers laten doen.

We hebben zo’n 35 fte en 180, onmisbare, vrijwilligers. Zij vertegenwoordigen een meerwaarde. Waar zet je ze wel voor in en waar niet? Daarop zijn wij alert. We willen niet dat zij mensen van betaald werk afhouden. Maar er is een grijs gebied. Rondleiden kan je óók door betaalde krachten laten doen. De meeste vrijwilligers zijn oud-medewerkers van defensie, met veel expertise op bepaalde terreinen. Als we die specifiek aanboren, dan betalen we daarvoor op projectbasis. Dan maken we een contractje voor bijvoorbeeld twintig uur. Daar willen we geen misbruik van maken. De laatste paar jaar hebben wij per saldo wat meer mensen aangenomen. De vaste bezetting is iets toegenomen. Bij ons heb je dus geen communicerende vaten, in de zin van: hoe meer vrijwilligers, hoe minder betaalde krachten.’


Identiteit

Jasper Nanninga – Hoofd Operationele Zaken Museum Het Rembrandthuis

‘Dit is een terechte vraag. Bij ons is geen sprake van arbeidsverdringing. Daar letten we goed op. Onze tien vrijwilligers zijn aanvullend op de 36 fte. Zij verrichten taken die we anders niet zouden kunnen verwezenlijken, zoals de registratie van de bibliotheekcollectie. Dat werk is nu voor het eerst mogelijk. Daarnaast treden ze op als gastheer/gastvrouw, verzorgen de audiobalie. Wij maken pas sinds 2015 gebruik van vrijwilligers. Intussen zijn ze onmisbaar.

Sinds kort hebben we een nieuw project in samenwerking met de gemeente Amsterdam. Statushouders met een woon-werkvergunning kunnen bij ons werkervaring opdoen. Die maatschappelijke betrokkenheid vinden wij belangrijk. Museumdocenten en rondleiders zijn bij musea vaak vrijwilligers, maar bij ons zijn het betaalde krachten. Wij geven dagelijks verfdemonstraties. Die vormen de kern en identiteit van het museum. Ze geven inzicht in de manier waarop Rembrandt kunst maakte en hoe hij andere schilders opleidde. Sommige van onze museumdocenten zijn in dienst, andere werken op freelance basis. Het zijn voornamelijk kunstenaars die dit doen.’


Dit artikel verscheen in de rubriek ‘De Kwestie’ in Museumvisie nr. 3, september 2018 (p. 58-59). Museumvisie is een vaktijdschrift voor de museumprofessional, uitgegeven door de Museumvereniging. Meer informatie en bestellen losse nummers: museumvereniging.nl.

Bekijk ook Museumcontact.nl, platform voor kennis en kwaliteit. Een plek voor én door museummedewerkers, met het laatste nieuws, interessante activiteiten, relevante dossiers.

Ben je zelf op zoek naar een functie in een museum – vrijwillig, of betaald? Bekijk het actuele aanbod op de website.

, , , , , , , , , , , , , ,

Eén reactie op Verdringt de vrijwilliger de museumprofessional?

  1. M.J.Bijkersma 01/11/2018 op 09:16 #

    De geinterviewde personen zijn allemaal “hoofd, directeur”
    Zo krijg je niet een goed beeld….
    M.J.Bijkersma

Geef een reactie